O'zbek adabiyoti · Realizm asoschisi

Abdulla Qahhor

17.09.1907 — 24.05.1968 · Qo'qon

O'zbek hikoyachiligining ustasi, realizm yo'nalishining asoschisi. Uning qalami ostida oddiy odamlarning taqdiri milliy adabiyotning eng yorqin sahifalariga aylandi.

Hayoti haqida Asarlari
Abdulla Qahhor — o'zbek yozuvchisi
A. Qahhor
Pastga suring

Abdulla Qahhor 1907 yil 17-sentyabr kuni Qo'qon shahrining Ko'mir bozori mahallasida, temirchi va ko'mirchi oilasida dunyoga keldi. Otasining kasbi tufayli bolalik yillari Qo'qon atrofidagi qishloqlarda o'tdi — bu tajribalar keyinchalik uning hikoyalarida oddiy mehnatkash odamlar obrazining juda aniq va tirik chiqishiga asos bo'ldi.

Dastlab Oqqo'rg'on qishlog'ida Mamajon Qorining eski usul maktabida o'qidi, keyin oila Qo'qonga ko'chgach "Istiqlol" sovet maktabiga, so'ng internatga va "Kommuna" maktabiga qatnadi. 1926—1930 yillarda O'rta Osiyo Davlat Universitetining Pedagogika fakultetida tahsil oldi.

02Ijod yo'li

Yozuvchining ilk she'ri "Mushtum" jurnalida bosilib chiqdi. Shu sahifalarda u Mavlon Kufur, Gulyor, Nish, E-voy, Erkaboy singari taxalluslar ostida satirik she'r va hikoyalar yozdi. 1929 yilda nashr etilgan "Boshsiz odam" hikoyasi uning inson xarakterini real va tirik chiza olish mahoratini namoyish etdi.

U butun ijodi davomida "Qizil O'zbekiston", "Yangi Farg'ona" gazetalari, "Mushtum", "Yangi yo'l" jurnallarida mehnat qildi va o'z asarlarini e'lon qildi. Qahhor oddiy xalq turmushini, uning urf-odatlarini, ruhiyatini butun murakkabligi bilan qog'ozga tushirdi.

Qahhor — o'ziga xos uslubga ega, haqiqiy milliy rassom. U mavzu va voqelikni o'zbekchilik voqeligidan oldi.

03Davr va matbuot

Uning hayoti Sovet hokimiyatining eng murakkab davrlariga to'g'ri keldi — Stalin davridagi siyosiy bosimlar, urush yillari, keyingi "erish" davri. Qahhor bu davrlarning barchasida oddiy odam taqdirini, uning quvonchi va og'riqlarini hikoya qildi, shu bilan birga jamoat arbobi sifatida davr bilan murosasiz munosabatda bo'ldi.

"O'tmishdan ertaklar" (Tales from the Past) adabiy avtobiografiyasi — uning ichki dunyosini, davrning ziddiyatlarini va yozuvchining shaxsiy va siyosiy tanlovlari orasidagi nozik chegarani ochib beruvchi eng muhim asarlaridan biridir.

04Tarjimon sifatida

Qahhor shuningdek iste'dodli adabiy tarjimon edi. U jahon adabiyotining qator namunalarini o'zbek tiliga o'girdi va shu bilan milliy o'quvchini dunyo klassikasi bilan tanishtirishga katta hissa qo'shdi.

Fasl II

Hayot chizig'i

1907
Qo'qonda tug'ilish
17 sentyabr kuni Qo'qon shahri Ko'mir bozori mahallasida kambag'al oilada dunyoga keladi. Bolaligi qishloqlarda, oddiy xalq muhitida o'tadi.
1920-lar
Ta'lim olish yillari
Eski maktab, keyin "Istiqlol" va "Kommuna" sovet maktablari. Yangi davr, yangi adabiyot va yangi til uni shakllantiradi.
1926 — 1930
Universitet yillari
O'rta Osiyo Davlat Universitetining Pedagogika fakultetida tahsil oladi. Shu davrda "Mushtum" jurnalida ilk she'rlari bosila boshlaydi.
1929
"Boshsiz odam" hikoyasi
Yozuvchining haqiqiy insoniy xarakter yaratish mahoratini birinchi marta keng ko'rsatgan hikoya nashrdan chiqadi.
1930-40-lar
Matbuotda faol ish
"Qizil O'zbekiston", "Yangi Farg'ona" gazetalari va "Mushtum", "Yangi yo'l" jurnallarida muharrirlik, publitsistlik va adabiy ijod bilan shug'ullanadi.
1951
"Qo'shchinor chiroqlari"
Yozuvchining eng mashhur romani — qishloq turmushi va kolxoz davrining murakkab manzaralari bayon etilgan asar chop etiladi.
1958
"Sinchalak" qissasi
O'zbek ayolining obrazi va jamoat hayotida tutgan o'rni haqida yozilgan, adabiyotimizda klassikaga aylangan qissa.
1968
Vafoti
24 may kuni, 60 yoshda vafot etadi. O'zbek adabiyotining bir davri yakunlanadi, lekin u yaratgan realistik hikoyachilik maktabi avlodlardan avlodlarga o'tadi.
Fasl III

Asosiy asarlari

1929

Boshsiz odam

Hikoya

Yozuvchining ilk mashhur hikoyasi. Inson xarakterini chuqur va realistik chizish mahoratini namoyish etgan asar. O'zbek realizmining boshlang'ich nuqtalaridan biri.

1951

Qo'shchinor chiroqlari

Roman

Qahhorning eng mashhur asari. Qishloq turmushi, kolxoz davri va oddiy odamlarning taqdiri tasvirlangan keng qamrovli roman. Milliy adabiyotning bebaho namunasi.

1958

Sinchalak

Qissa

Fe'l-atvori kuchli o'zbek ayoli obrazini yaratgan asar. Jamoat hayoti va shaxsiy taqdirning murakkab kesishmalari bu qissani klassikaga aylantirdi.

—

Sarob

Roman

"Mirage" nomi bilan ham tanilgan roman. Odamning yoshlik orzulari bilan haqiqat o'rtasidagi murakkab ichki to'qnashuvlar haqida.

—

O'tmishdan ertaklar

Avtobiografiya

Yozuvchining hayoti, Sovet davri, stalin yillarining og'ir sinovlari haqidagi avtobiografik asar. Tadqiqotchilar uni davrning eng chuqur hujjatlaridan biri deb baholaydi.

1930-60

Hikoyalar, ocherklar

To'plam

Qahhor o'z ijodiy faoliyati davomida yuzlab hikoya, ocherk va felyeton yozdi. Aynan shu qisqa nasriy asarlarida u o'zbek hikoyachiligining chinakam ustasi sifatida shakllanadi.

Iqtibos

Yozuvchining kuchi — hayotning haqiqatini, xalqning nafasini o'z qalbi orqali o'tkazib, qog'ozga tushira olishida.

Abdulla Qahhor · Ijod haqida
Fasl IV

Madaniy meros

01

Realistik maktab

Qahhor o'zbek adabiyotida realistik hikoyachilik maktabining asoschilaridan biridir. Uning uslubi keyingi avlod yozuvchilariga juda kuchli ta'sir ko'rsatdi.

02

Jahon adabiyotiga

Asarlari ko'plab tillarga tarjima qilingan. Christopher Fort singari xorijiy tadqiqotchilar uning "O'tmishdan ertaklar" kitobini inglizchaga o'girmoqda.

03

Til boyligi

Qahhor o'zbek tilining eng sof va jonli qatlamidan foydalandi. Uning matnlari bugungacha tilshunoslar uchun boshlang'ich manba vazifasini o'taydi.

04

Satira san'ati

Taxalluslari ostida yozgan yuzlab satirik asarlari orqali u o'zbek satirasi va yumor janrining ham mustaqil yo'nalishini shakllantirdi.